Renk Körlüğü Türleri: Protan, Deutan, Tritan ve Akromatopsi
Renk körlüğü türleri, gözdeki üç koni hücresinden hangisinin etkilendiğine ve ne kadar etkilendiğine göre ayrılır. Kırmızıyı algılayan koni etkilenirse protan, yeşili algılayan koni etkilenirse deutan, maviyi algılayan koni etkilenirse tritan tip renk körlüğü oluşur. Koni zayıf çalışıyorsa anomali, hiç çalışmıyorsa anopi denir. Tüm konilerin çalışmadığı tam renk körlüğü ise akromatopsidir.
Kısa özet
- Kırmızı-yeşil renk körlüğü (protan ve deutan) tüm renk körlüğü vakalarının büyük çoğunluğunu oluşturur.
- Döteranomali tek başına en yaygın türdür ve genellikle hafif seyreder.
- Mavi-sarı renk körlüğü (tritan) seyrektir; sonradan ortaya çıktıysa bir göz hastalığının işareti olabilir.
- Kalıtsal renk körlüğü ilerlemez ve bugün için kalıcı tedavisi yoktur.
Renk görüşü nasıl çalışır?
Gözün ağ tabakasında, ışığı elektrik sinyaline çeviren iki tür hücre vardır: karanlıkta görmeyi sağlayan çubuklar ve renkli görmeyi sağlayan koniler. Üç tür koni bulunur. L konileri uzun dalga boylarına (kırmızı ve turuncu), M konileri orta dalga boylarına (yeşil ve sarı), S konileri kısa dalga boylarına (mavi ve mor) en duyarlıdır.
Bir renk, bu üç koninin verdiği yanıtların oranıyla tanımlanır. Normal renk görüşüne trikromasi, yani üç renkli görme denir. Konilerden birinin yanıtı eksik olduğunda farklı renkler aynı oranı vermeye başlar ve kişi bu renkleri ayırt edemez. Birbirine karışan renklerin oluşturduğu çizgiye karışıklık çizgisi denir.
Renk körlüğü türleri tablosu
| Tür | Koni durumu | Görülme |
|---|---|---|
| Protanomali | L konisi zayıf | Erkeklerde yaklaşık yüzde 1 |
| Protanopi | L konisi yok | Erkeklerde yaklaşık yüzde 1 |
| Döteranomali | M konisi zayıf | Erkeklerde yaklaşık yüzde 5 |
| Döteranopi | M konisi yok | Erkeklerde yaklaşık yüzde 1 |
| Tritanomali ve tritanopi | S konisi zayıf veya yok | On binde bir civarı |
| Akromatopsi | Hiçbir koni çalışmıyor | Otuz binde bir civarı |
Oranlar Kuzey Avrupa kökenli toplumlarda yapılan çalışmalara dayanır; farklı toplumlarda biraz daha düşük bulunabilir. Kadınlarda kırmızı-yeşil renk körlüğü yaklaşık yüzde 0,5 oranındadır.
Protan tip renk körlüğü nedir?
Protan tipte kırmızıyı algılayan L konileri zayıftır (protanomali) veya hiç yoktur (protanopi). Kırmızı ile yeşil tonlar birbirine karışır. Protan kişilerin belirgin bir özelliği, kırmızı rengi olduğundan daha koyu görmeleridir. Koyu kırmızı bir ışık ya da yazı, siyaha yakın algılanabilir. Bu yüzden kırmızı fren lambaları ve kırmızı uyarı yazıları bu kişiler için daha az dikkat çekicidir.
Deutan tip renk körlüğü nedir?
Deutan tipte yeşili algılayan M konileri zayıftır (döteranomali) veya hiç yoktur (döteranopi). En yaygın renk körlüğü türüdür. Yeşil, sarı, turuncu ve kırmızı tonlar birbirine benzer; mor ile mavi karışabilir. Protan tipten farklı olarak kırmızının parlaklığı korunur. Döteranomalisi olan pek çok kişi günlük hayatta belirgin bir sorun yaşamaz ve durumunu ancak bir renk testinde fark eder.
Tritan tip renk körlüğü nedir?
Tritan tipte maviyi algılayan S konileri etkilenir. Mavi ile yeşil, sarı ile pembe veya açık gri, mor ile kırmızı birbirine karışır. Kalıtsal tritan renk körlüğü X kromozomuyla değil, 7. kromozomla aktarıldığı için kadın ve erkeklerde benzer oranda görülür ve çok seyrektir. Sonradan ortaya çıkan renk görme bozuklukları da sıklıkla bu eksende görülür; bu nedenle yeni fark edilen bir mavi-sarı zorluk göz muayenesi gerektirir.
Akromatopsi nedir?
Akromatopsi, konilerin tamamının çalışmadığı veya yalnızca tek tür koninin çalıştığı nadir bir durumdur. Kişi dünyayı gri tonlarında görür. Renk kaybının yanında genellikle ışığa aşırı duyarlılık, düşük görme keskinliği ve istemsiz göz hareketleri de bulunur. Akromatopsi çoğunlukla bebeklik döneminde fark edilir ve göz hekimi takibi gerektirir.
Renk körlüğü neden olur?
- Kalıtsal nedenler: Kırmızı-yeşil renk körlüğü, L ve M koni pigmentlerini kodlayan genlerdeki değişikliklerden kaynaklanır. Bu genler X kromozomunda bulunduğu için erkeklerde daha sık görülür.
- Göz hastalıkları: Glokom, makula dejenerasyonu, diyabetik retinopati ve katarakt renk görüşünü bozabilir. Katarakt özellikle mavi tonları soluklaştırır.
- Göz siniri hastalıkları: Optik nörit gibi durumlarda kırmızı renk soluk görülebilir; bu bulgu hekimler için önemli bir işarettir.
- İlaçlar ve kimyasallar: Bazı ilaçlar ve çözücü maddelere uzun süre maruz kalmak renk görüşünü etkileyebilir.
- Yaşlanma: Göz merceğinin zamanla sararması mavi ve mor tonların ayırt edilmesini zorlaştırır.
Renk körlüğü günlük hayatı nasıl etkiler?
Renk körlerinin çoğu durumlarına uyum sağlar ve günlük hayatta belirgin bir kısıtlama yaşamaz. Yine de bazı durumlar zorlayıcı olabilir: renk kodlu grafikler ve haritalar, kablo renkleri, olgun ve olmamış meyveyi ayırmak, pişmiş eti tanımak, cilt döküntülerini fark etmek ve kıyafet eşleştirmek bunlardan bazılarıdır. Okulda renkli boya kalemleriyle yapılan etkinlikler ve renkle işaretlenmiş sınav soruları çocuklar için sorun olabilir; öğretmenin bilgilendirilmesi faydalıdır.
Kendi tasarımlarınızın veya fotoğraflarınızın renk körü bir kişiye nasıl göründüğünü görmek için renk körlüğü simülatörünü kullanabilirsiniz.
Renk körlüğü nasıl teşhis edilir?
Göz hekimleri tarama için genellikle Ishihara plakalarını, türü ve şiddeti belirlemek için Farnsworth D-15 veya Farnsworth-Munsell 100 ton testini kullanır. Kesin ayrım gerektiğinde anomaloskop adı verilen cihazla kırmızı ve yeşil ışıkların karışımı ölçülür. Bu araçtaki renk plakası testi ve renk sıralama testi bu yöntemlerin ekran için uyarlanmış sürümleridir ve ön değerlendirme amacıyla kullanılabilir.
Sık sorulan sorular
En yaygın renk körlüğü türü hangisidir?
En yaygın tür, yeşili algılayan M konilerinin zayıf çalıştığı döteranomalidir. Renk körlerinin yaklaşık dörtte üçü deutan tiptedir.
Renk körlüğü anneden mi babadan mı geçer?
Kırmızı-yeşil renk körlüğü X kromozomu ile aktarılır. Erkek çocuk X kromozomunu anneden aldığı için durum çoğunlukla taşıyıcı anneden oğula geçer. Renk körü bir babanın kızları taşıyıcı olur.
Renk körlüğü sonradan olur mu?
Evet. Glokom, diyabetik retinopati, makula hastalıkları, göz siniri hastalıkları ve bazı ilaçlar renk görüşünü sonradan bozabilir. Bu durum genellikle mavi-sarı ekseni etkiler ve muayene gerektirir.
Renk körlüğü ilerler mi?
Kalıtsal renk körlüğü hayat boyu aynı kalır, ilerlemez. Sonradan ortaya çıkan renk görme bozuklukları ise altta yatan hastalığa göre değişebilir.
Renk körleri trafik ışıklarını nasıl ayırt eder?
Çoğu renk körü trafik ışıklarını ışığın konumundan, yani üstte kırmızı, altta yeşil olmasından ayırt eder. Tek başına yanan uzak ışıklar ise karışabilir.
İlgili sayfalar
- Renk Plakası Testi: Ishihara tarzı nokta plakalarıyla kırmızı-yeşil ve mavi-sarı renk görüşünüzü test edin.
- Renk Sıralama Testi: Farnsworth D-15 yöntemiyle 15 renk kapağını sıralayın, renk körlüğü türünü görün.
- Tam Test: İki testi art arda çözün ve birleşik sonucunuzu alın.
- Renk Körlüğü Simülatörü: Kendi fotoğrafınızın renk körü biri tarafından nasıl görüldüğünü izleyin.
Hazırlayan: Ramazan Yeşildal · Son güncelleme: · Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tıbbi tavsiye yerine geçmez.